De 7 hoofdzonden en leiderschap: Deel 5 Woede

Geschreven door Carl Vanhemelen op *}

Wikipedia hierover:

Ira, de Latijnse benaming voor woede, gramschap, toorn of wraak. Bijbehorende symbolen zijn de demon Satan en de dieren beer en leeuw. Niet echt veel te vinden op de open encyclopedie dus..

Nu ja, we zijn allemaal wel eens een keer boos. Boosheid is dan ook een basisemotie. Op zich normaal dus. Of toch niet abnormaal. Het is maar wat je ermee doet. En uiteraard hoe je dat dan doet. Voor mij is boosheid toch net iets anders dan woede, toorn of wraak. Het is boosheid in het kwadraat of zelfs tot de derde macht. Bij woede slaan de stoppen door of vliegt het veiligheidsventiel van de drukketel. Het is ook meer gefocust op vernietiging. Het ontstaat vooral wanneer we ons onrechtvaardig behandeld of benadeeld voelen. Of wanneer we dit met anderen waar we ons sterk mee verbonden voelen, zien gebeuren. Het kan ook ontstaan wanneer je iets niet krijgt wat je wilt. Of je daar nu objectief recht op hebt of niet. In jouw subjectieve beleving behoort het jou toe en niemand anders. Het zit dus sterk genesteld in de overtuigingen, meningen en oordelen die je hebt. Wanneer je de vulkaan in je voelt opborrelen en je slaagt erin de overtuiging, mening of het oordeel waaruit de woede ontspruit in vraag te stellen – het eens vanuit een ander perspectief te bekijken – dan koelt het doorgaans vanzelf weer af. Alleen maakt woede blind. Het sluit de toegang tot onze prefrontale cortex af. Het schakelt ons reflecterend brein uit en laat ons reptielenbrein, “het reflexbrein” zoals Theo Compernolle het noemt, de vrije loop. Rekenen kan ook niet meer, want zelfs tot tien tellen is er teveel aan .

Woede 1Woede valt vooral op bij mensen met een kort lontje. Even de lucifer eraan en knal. De boel schiet in de fik. Het dak vliegt eraf. Ik ken ook wel enkele exemplaren waar de lont helemaal niet aanwezig is. Best wel behoorlijk lastig. Onmiddellijk roepen, tieren en schelden. Vlammende ogen, brede neusvleugels en spieren opgespannen om het fysieke gevecht aan te gaan.

Soms is woede niet zo zichtbaar. Het is niet omdat je niets van het voorgaande ziet, hoort of voelt dat de woede er niet is. Zij wordt enkel maar geïnternaliseerd. Een vriendelijke en zachte gelaatsuitdrukking kan best wel wat wrok maskeren. Wanneer deze sluikse woede tegen jou gericht is, zal je het wel voelen op een meer slinkse manier. Misschien is het nóg lastiger om hier mee om te gaan. Het is als boksen in het donker tegen iemand met een nachtkijker op. Je voelt de klappen wel maar je weet totaal niet waar ze vandaan komen. Ontwijken of verdedigen is quasi onmogelijk.

Bij woede hoeft niet steeds iemand anders betrokken te zijn. Je kunt het ook tegen jezelf uiten. Agressor en slachtoffer zijn dezelfde. Iets lukt niet zoals je het zou willen en je verwijt jezelf voor de mislukking. Zelfkastijding is het vervolg. Maar ook de omgeving die aan het spel deelneemt, moet het ontgelden voor hun aandeel in het falen. En zo wordt er dan toch weer iemand anders de dupe van de oorspronkelijk op zichzelf gerichte woede.

Woede en agressie – expliciet geuit of niet – ontstaan wel eens uit frustraties die niets te maken hebben met het feit waarom de boel plots ontploft. Zo wordt onvrede op het thuisfront wel eens ontladen op het werk en omgekeerd. Kan ook wel als overdracht benoemd worden.

Woede 2Woede, toorn, wraak maakt dingen kapot, het is gericht op beschadiging of zelfs vernietiging. Het geeft de toornige bij succes wel enige voldoening maar het laat dikwijls geen spaander heel van de relaties die erbij betrokken zijn. Van vertrouwen is dan al lang geen sprake meer. Geen vertrouwen, geen relatie. Professioneel dus geen samenwerking, eerder tegenwerking. De andere een hak zetten als het kan. In de conflict escallatieladder van Glasl  is dit meestal al snel fase 3, de vechtfase eindigend met samen de afgrond in.

Zoals je merkt heeft uiteindelijk niemand écht iets aan de in praktijk vertaalde woede. Of die nu expliciet zichtbaar is of sluiks wordt geuit.

Als leider is het dubbel zo belangrijk om omzichtig mee om te gaan met deze hoofdzonde. Alles wat je doet wordt sowieso altijd extra uitvergroot. Ook hier is dat het geval. Zowel bij het omgaan met woede bij anderen als bij het uiten van de eigen boosheid.

Ik herinner me nog levendig de regiomanager van een ICT bedrijf. Ik zal hem gemakshalve Jeff noemen (uiteraard niet zijn echte naam, misschien was het zelfs wel een vrouw). Je kon ‘s ochtends al snel zien hoe de wind stond. Op de slechte dagen – en die waren er veel te veel – kwam hij – te laat – met een donderwolk op het aangezicht binnen. Stoom uit de neus. Stevige tred. Kankerend over de traagheid van de andere automobilisten onderweg die het gewaagd hadden om voor zijn patserwagen te rijden. De middenvinger nog steeds in aanslag. Dan zei hij niemand een goede dag. Rechtstreeks naar zijn kantoor de ene koffie na de andere achter de kiezen kappend. Het duurde dan ook niet lang voor hij stijf van de cafeïne zijn eerste slachtoffer van de dag binnenriep om die een flinke veeg uit de pan te geven omdat wéér eens iets niet gelopen was zoals hij dit toch kristalhelder had bevolen de dag ervoor. Harde woorden, luid volume, schelden ook. Het slachtoffer kwam dan niet lang erna buiten, dikwijls met de tranen in de ogen. Nog half verdoofd van de mokerslagen. Het was een gewoonte maar het wende niet. De sfeer op de werkvloer zag je terstond zakken tot min tien Celsius. De motivatie en engagement ook overigens. Wie vluchten kon, pakte de benen. Zo ging het meestal door tot een uur of elf. Dan zwakte de storm af. Het kalf was toen al lang verdronken. Jeff werd vreemd genoeg lang getolereerd in zijn functie, veel té lang.

En het is dikwijls zo dat het gedrag van de Jeff-en geaccepteerd wordt. Soms omdat men ook hogerop schrik heeft, omdat hogerop ook Jeff-en zitten of omdat de resultaten van de Jeff-en goed zijn. De impact is steeds nefast, de resultaten op zijn best suboptimaal. Wanneer je als leider zelf geen Jeff gedrag vertoont, zien je volgers ook wel hoe je hier mee omgaat wanneer andere Jeff-en hun woede etalleren. Niet dat de leider telkenmale elk de kop opstekend conflict in de kiem moet smoren of alles onder de mat moet vegen. Hij moet wel zorgen dat het niet escalleert in vernietigende woede en toorn of zelfs wraakacties. Een goed functionerend team is conflictvaardig. Dat weet positief om te gaan met tegenslagen en meningsverschillen. Daar is hun onderling vertrouwen sterk genoeg voor. En daarin heeft de leider een voorbeeldrol. Management by fear is niet meer van deze tijd, voor zover het ooit echt effectief was (leuk filmpje in dit verband is de Alec Balwin speech in Glengarry Glen Ross).

Woede 3Woede maskeert dikwijls de eigen kwetsbaarheid, zwakheid. Het is enkel de moedigen gegeven om dit laatste ook te tonen. Het vraag veel kracht dit te doen. Ook durven dingen los te laten. Het is soms gewoon wat het is. Even slikken, diep ademen en weer doorgaan. Gebruik de kracht en energie – het enige positieve aan woede – in de goede zin. Zo heeft iedereen er nog wat aan, niet het minst jezelf. Zo zet je verlies om in winst.

Je mag wel eens boos zijn. Dat is zeer normaal. Een ander mag ook wel eens boos zijn, ook dat is normaal. Het is maar hoe je hieraan uiting geeft of op reageert. Beschadiging of vernietiging van de andere is steeds destructief. Leidt nergens toe. Tot tien tellen helpt écht wel. En als dat nog niet voldoende is, desnoods tot honderd, of duizend. Verander je perspectief eens. Zet jezelf eens in de schoenen van de andere. Ook al is je schoenmaat verschillend. En als de rook om je hoofd is verdwenen, wordt de relativiteit van alles duidelijk. Dan schijnt de zon weer. Observeer je verkeerd gekanaliseerde woede bij een ander, biedt dan je hulp aan om dit te verwezenlijken. Geraak je er zelf niet meer uit? Zoek een coach :-)

Carl Vanhemelen, Managing Partner ImproveMenT